چرا هیچ‌کس از یارانه ۳۰۰ همتی نان راضی نیست؟ | یارانه نان را به مردم بدهید؛ طرح هوشمندسازی شکست خورد

رویداد۲۴| امیرحسین جعفری- در لایحه بودجه سال ۱۴۰۵، دولت برای یارانه آرد و نان رقمی در حدود ۲۹۸ همت پیش‌بینی کرده است؛ عددی که نسبت به سال قبل افزایش نشان می‌دهد و بیانگر تلاش دولت برای حفظ یارانه یکی از اصلی‌ترین اقلام سبد غذایی خانوار است. با این حال، همزمان با افزایش این اعتبار، چالش‌هایی مانند کسری تولید گندم داخلی، تداوم واردات، فشار تورمی و ناکامی سیاست‌های اصلاح قیمت، همچنان محور اصلی بحث‌های کارشناسی درباره آینده نان در ایران باقی مانده‌اند.

در دی‌ماه ۱۴۰۴، دولت لایحه بودجه ۱۴۰۵ را به مجلس تقدیم کرد؛ لایحه‌ای که در آن، اعتبارات مرتبط با آرد و نان به دلیل حساسیت اجتماعی و اقتصادی این کالا، توجه ویژه‌ای را به خود جلب کرده است. یارانه پیش‌بینی‌شده شامل خرید تضمینی گندم داخلی، تأمین گندم وارداتی برای جبران کسری تولید، و پرداخت یارانه به زنجیره تولید آرد و نان است.

هدفمندسازی یارانه‌ها؛ سیاست اعلامی، اجرای مبهم

افزایش یارانه نان در بودجه ۱۴۰۵ همزمان با تلاش دولت برای هدفمندسازی یارانه‌های پنهان صورت گرفته است. در اسناد بودجه‌ای، منابع حاصل از اصلاح یا حذف برخی یارانه‌ها – از جمله ارز ترجیحی – قرار است به سمت پرداخت‌های مستقیم یا حمایت‌های هدفمندتر سوق داده شود. با این حال، جزئیات اجرایی این سیاست هنوز شفاف نیست و تصمیم نهایی به بررسی‌های مجلس موکول شده است.

کسری تولید گندم؛ واقعیتی انکارناپذیر

بیشتر بخوانید:

بودجه ۱۴۰۵ چه بلایی بر سر بازار سرمایه می‌آورد؟ | کارشناس بورس: منتظر ریزش‌های شدید در بازار باشید

از جیب دولت تا سفره مردم؛ ۱۲ تصمیم اقتصادی در بودجه ۱۴۰۵

یکی از چالش های اصلی بودجه ۱۴۰۵، واقعیت کسری تولید گندم است. نیاز سالانه کشور به گندم حدود ۱۲ میلیون تن برآورد می‌شود، در حالی که میزان خرید تضمینی در سال‌های اخیر معمولاً بین ۷ تا ۸ میلیون تن بوده است. خشکسالی، کاهش بهره‌وری و محدودیت منابع آبی باعث شده واردات گندم همچنان بخش جدایی‌ناپذیر تأمین نان کشور باشد؛ موضوعی که فشار مضاعفی بر منابع ارزی و بودجه دولت وارد می‌کند.

با وجود سهم بالای نان در بودجه ۱۴۰۵، نارضایتی صنف نانوایان کاهش نیافته است. اصلاح قیمت نان که قرار بود متناسب با هزینه تمام‌شده انجام شود، در نهایت به افزایش حدود ۴۰ درصدی پس از چهار سال محدود شد؛ افزایشی که به گفته فعالان صنفی، نه هزینه‌ها را پوشش داد و نه با پرداخت یارانه جبرانی همراه شد.

بر اساس برآوردهای رایج، سهمیه متوسط آرد هر ایرانی حدود ۷ کیلو در ماه است، هرچند در برخی استان‌ها مصرف بالاتری تا ۱۴ کیلو گزارش می‌شود. همزمان، آمارهای مختلف از هدررفت حدود ۳۰ درصدی نان حکایت دارد؛ رقمی که نشان می‌دهد سیاست‌های کنونی نه به کاهش ضایعات منجر شده و نه به بهبود کیفیت.

محمدرضا خواجه، عضو کمیته استاندارد آرد و نان کشور درباره جایگاه  نان در بودجه ۱۴۰۵ می گوید: در بودجه سال آینده قرار بود قیمت نان آزاد شود، اما خبری از آزادسازی نیست و نان و دارو در بودجه ۱۴۰۵ یارانه می‌گیرند. پیشنهاد‌هایی طرح شده مبنی بر این که به هر ایرانی حدود ۳۵۰ هزار تومان در ازای دو قرص نان در روز پرداخت شود.

او با بیان اینکه سالانه به ۱۲ میلیون تن گندم نیاز داریم، گفت: هر ایرانی حدوداً ماهیانه ۱۰ کیلو نان مصرف می‌کند و هر کیلو هم ۶ نان می‌دهد. این آمار متعلق به سال ۸۰ به بعد است و با این حال قابل استناد است. اگر ۷۰ درصد آرد نان کامل باشد، کالری و ویتامین آن هم تأمین می‌شود. با این معیار یعنی به طور متوسط ۷ کیلو آرد سهمیه هر ایرانی است، اما در برخی از استان‌ها ۱۴ کیلو مصرف می‌کنند.

خواجه به برخی مقاومت‌ها در برابر افزایش قیمت نان اشاره کرده و مثال زده که استاندار اردبیل یکی از مخالفین اصلاح قیمت نان است و مدعی شده که نمی‌تواند مقابل مردم در صورت گرانی نان بایستد. او می گوید: این ادعا باعث شد وزیر کشور از گران کردن نان منصرف شود. این در حالیست که در خردادماه تمامی استانداران موافق گران شدن نان بودند. در نهایت به جای ۱۰۰ درصد، ۴۰ درصد به قیمت نان بعد از ۴ سال اضافه شد. 

عضو کمیته استاندارد آرد و نان کشور میگوید: سال ۱۴۰۴ برای صنف نانوایان در رنج ناراحتی و غصه طی شد و نانوایان در ورشکستگی زندگی کردند.

او تاکید کرده که با وجود اقدامات انجام شده، هدررفت نان کمتر از ۳۰ درصد نشده است. متولی یکی از مسئولان هوشمندسازی نان در جلسه ستاد مشترک ارتش گفته بود ما کاری به کیفیت نان نداریم و کمیت مهم است! این یعنی طراحان این طرح به جای ارتقا کیفیت بدنبال کاهش ضایعات بود. 

عضو کمیته استاندارد آرد و نان کشور میگوید پیشنهاد فعالان نان این است که یارانه نان را به مردم بدهند تا مصرف نان مدیریت شود. ضایعات نان در خیلی از شهر‌ها به ۷۰ درصد هم می‌رسد. اگر قیمت اصلاح شود ضایعات صفر می‌شود. مصرف آرد کشور با طرح نانینو که چند سال قبل ایجاد شد، نه تنها کم نشده بلکه زیاد شده است.

طرح هوشمندسازی نان که از سال ۱۴۰۱ با هدف کنترل مصرف و کاهش ضایعات آغاز شد، به گفته بسیاری از فعالان این حوزه نتوانست به اهداف خود دست یابد. خواجه می گوید: لغو طرح هوشمندسازی نان یکی از مهم‌ترین اهداف نانوایان است. هیچ‌کدام از مدیران نان از طرح هوشمندسازی راضی نیستند. 

بودجه ۱۴۰۵ نشان می‌دهد دولت همچنان ترجیح داده نان را از شوک‌های قیمتی مصون نگه دارد و بار اصلی اصلاحات را به آینده موکول کند. با این حال، تداوم واردات گندم، هدررفت بالا، نارضایتی نانوایان و نبود یک مدل شفاف برای پرداخت یارانه مستقیم، این پرسش را پررنگ‌تر کرده است: آیا یارانه ۳۰۰ همتی نان می‌تواند بدون اصلاح ساختاری، امنیت غذایی و رضایت تولیدکننده و مصرف‌کننده را همزمان تضمین کند؟